کم خوني فقر آهن
کمبود آهن و کم خونی ناشی از آن در سنین بلوغ کاهش سرعت رشد ضریب هوشی، قدرت یادگیری و کاهش ظرفیت کاری را به
دنبال دارد.
وزارت بهداشت در گزارشی تغییرات رفتاری مثل خستگی و بی تفاوتی،افزایشابتلا به بیماریها،افزایش غیبت از مدرسه، افزایش شیوع و شدت کم خونی فقر آهن در دوران بارداری و به دنبال آن افزایش مرگ و میر مادران و افزایش و تولد نوزادان کم وزن و نارس را از دیگر عوارض فقر آهن اعلام کرد. بنا به این گزارش، مصرف قرص آهن و غنیسازی مواد غذایی در پیشگیری از کمبود آهن و کم خونی ناشی از آن مؤثرست.
کمبود آهن و کم خوني فقر آهن چيست؟
اگر براي ساختن گلبول هاي قرمز خون ، آهن به مقدار کافي در دسترس نباشد، ابتدا فرد از ذخاير آهن بدن خود استفاده مي کند، سپس در صورت ادامه کمبود ذخاير آهن بدن کاهش مي يابد . اگر کمبود آهن ادامه پيدا کند ذخاير آهن بدن تخليه مي شود و کم خوني فقر آهن بروز مي کند. آهن اساسي ترين ماده اوليه براي ساختن گلبولهاي قرمز خون است. البته علاوه بر آهن موادمغذي ديگر هم مثل اسيد فوليک، ويتامين B6 ، ويتامين B12، ويتامين C، و پر.تئين براي خونسازي لازم است که بايد از طريق رژيم غذايي روزانه تامين شود.
عوارض ناشي از کم خوني فقر آهن در کودکان سنين مدرسه و نوجوانان:
آهن کافي براي حفظ سلامت ، رشد مطلوب و فراهم ساختن زمينه مناسب براي يادگيري در دوران تحصيل ضروري است. اگرچه کمبود آهن مي تواند در تمام مراحل زندگي سبب کاهش قدرت ادراک و يادگيري گردد ولي اثرات نامطلوب کم خوني در دوران شيرخوارگي و در اوايل کودکي غير قابل جبران است.کم خوني فقر آهن در کودکان زير 2 سال و کودکان سنين مدرسه با تاخير رشد خفيف همراه است و درمان کم خوني موجب افزايش سرعت رشد در کودکان کم خونن ممکن است به علت نقش کلي آهن در واکنش هاي حياتي بدن ، رابطه آن با سيستم ايمني و يا تاخير آن بر اشتها باشد.
کم خوني فقر آهن در سنين مدرسه موجب کاهش قدرت يادگيري ميشود. ضريب هوشي اين کودکان 5 تا 10 امتياز کمتر از حد طبيعي بر آورد شده است. همچنين در اين کودکان ميزان ابتلا به بيماريهاي عفوني بيشتر است زيرا سيستم ايمني آنان قادر به مبارزه با عوامل بيماريزا نيست. کودکان و دانش آموزاني که دچار کم خوني فقر آهن هستند هميشه احساس خستگي و ضعف مي کنند. اين افراد اغلب از ورزش و فعاليتهاي بدني دوري ميکنند و يا در هنگام ورزش خيلي زود خسته مي شوند. در اين افراد تغييرات رفتاري به صورت بي حوصلگي و بي تفاوتي مشاهده مي شود. کم خوني فقر آهن به علت تاثير بر قدرت يادگيري و کاهش آن ، افت تحصيلي دانش آموزان را باعث مي شود.
علل ایجاد کم خونی فقر آهن در دوران مدرسه و بلوغ
در سنين مدرسه بدن به دليل رشد به آهن بيشتري نياز دارد و مصرف ناکافي منابع غذائي حاوي آهن در اين دوران منجر به کمبود آهن مي شود . در دوران بلوغ به دليل جهش رشد نياز دختران و پسران نوجوان به آهن بيشتر از دوران قبل است و در صورتي که از منابع غذائي حاوي آهن در برنامه غذائي روزانه مصرف نشود نوجوان به سرعت در معرض خطر کمبود آهن و کم خوني ناشي از آن قرار مي گيرد. در دوران بلوغ ، دختران علاوه بر جهش رشد و در نتيجه نياز بيشتر به آهن ، به علت عادت ماهيانه و از دست دادن خون نسبت به کم خوني فقر آهن بسيار حساس تر و آسيب پذيرتر هستند و به اين دليل کم خوني فقر آهن در در دختران نوجوان در مقايسه با پسران نوجوان شيوع بالاتري دارد.امروزه بخش چشمگيرى از جمعيت جهان دچار كمبود مواد معدنى و ويتامين هايى هستند كه آنها را مجموعاً ريزمغذى مى نامند.اين مواد در مقادير بسيار اندك نقش مهمى در بقاى تكامل جسمى و ذهنى، سلامت عمومى و به طور كلى كيفيت زندگى تمامى افراد ايفا مى كند.
آهن، ويتامين A و يد سه عضو خانواده ريزمغذى ها هستند كه به ويژه در چند دهه اخير بيش از ساير ريزمغذى ها توجه محافل علمى را به خود جلب كرده است.براساس اطلاعات موجود كمبود ويتامين A، يد و كم خونى ناشى از فقر آهن در تمامى دنيا از شيوع بسيار بالايى برخوردار است.
كم خونى ناشى از كمبود آهن يكى از مشكلات عمده بهداشت عمومى است تا جايى كه تاثير فراوانى بر روى تكامل جسمانى، رفتارى، روانى و بازده كارى افراد مى گذارد.كمبود آهن زمانى رخ مى دهد كه آهن جذب شده كمتر از حد نياز طبيعى بدن باشد و اين مسئله ممكن است ناشى از مصرف ناكافى آهن، افزايش نياز به آهن يا از دست دادن خون به طور مزمن باشد. كمبود آهن شايع ترين علت كم خونى است و مى تواند با كمبود فولات به ويژه در دوران باردارى همراه باشد.شيرخواران و كودكان در سنين قبل از مدرسه، نوجوانان و زنان در سن بارورى به ويژه زنان باردار آسيب پذيرترين افراد نسبت به وقوع كم خونى ناشى از كمبود آهن هستند. البته در جايى كه مصرف غذاى ناكافى يا آلودگى هاى انگلى شايع باشد، مردان نيز آسيب پذير هستند.
براساس گزارش سازمان بهداشت جهانى (WHO) كودكان كم سن و سال و زنان باردار به ترتيب ۴۳ و ۵۱ درصد تاثيرپذيرترين گروه هستند.شيوع كم خونى در ميان كودكان سنين مدرسه ۳۷ درصد، زنان غيرباردار ۳۵ درصد و مردان بالغ ۱۸ درصد است.كم خونى عموماً با علائمى نظير رنگ پريدگى پوست، خستگى، تنگى نفس و بى اشتهايى همراه است.كم خونى در زنان و دختران به دليل خونريزى هاى دوران باردارى و ماهيانه، در كودكان نارس با وزن كم و سالمندان به علت مشكلات دندانى و گوارشى و عدم مصرف غذاهاى مناسب بيشتر از بقيه افراد جامعه ديده مى شود.كم خونى عوارضى نيز با خود به همراه مى آورد كه در زنان باردار و كودكان زير ۹ سال بيشتر خود را بروز مى كند.
عوارض كم خونى ناشى از فقر آهن در بزرگسالان، كاهش فعاليت بدنى و خستگى زودرس و در زنان باردار ضعف و ناتوانى بدنى، افزايش خطر مرگ ومير به هنگام زايمان و افزايش خطر تولد نوزاد نارس و كم وزن و يا احتمال سقط جنين است.
كم خونى در كودكان منجر به اختلال در تكامل گفتارى و حركتى و كاهش ميزان يادگيرى و گاهاً افت تحصيلى مى شود.كم خونى همچنين ميزان مقاومت بدن در برابر عفونت ها را پايين مى آورد، به طورى كه ميزان ابتلا به بيمارى هاى عفونى در مبتلايان به كم خونى فقر آهن بيشتر از سايرين ديده مى شود.
استفاده از غذاى كافى و متنوع ساده ترين و مستقيم ترين روش براى رساندن آهن مورد نياز به بدن است.
عواملى كه موجب افزايش جذب آهن در بدن مى شوند، عبارتند از:
- ويتامين ث يا اسيد اسكوربيك كه در مركبات ترش، سبزى هاى برگى نظير شاهى و جعفرى و در گوجه فرنگى و فلفل سبز به ميزان فراوان يافت مى شود.
- گوشت قرمز و گوشت حيوانات دريايى
- حبوبات، غلات، خشكبار، سبزيجات، ماست و تخم مرغ
بسيارى از تركيبات نيز به عنوان عامل بازدارنده جذب آهن شناخته شده اند كه در اين ميان مى توان به پروتئين سويا، نان سبوس دار و چاى و قهوه اشاره كرد كه خوشبختانه اين اثر بازدارنده به وسيله مصرف ميوه هاى حاوى ويتامين ث خنثى مى شود.
به منظور افزايش جذب آهن مى توان توصيه هاى تغذيه اى و موثرى را در پيش گرفت كه تا حدود زيادى كيفيت رژيم غذايى را بهبود مى بخشند:
- از نوشيدن چاى و قهوه حداقل ۱ تا ۲ ساعت پس از غذا خوددارى كنيد.
- همراه غذا به ويژه غذاهاى حاوى آهن با جذب پايين از غذاهاى حاوى ويتامين ث نظير آب ليمو، ميوه و سالاد و سبزى تازه استفاده كنيد.
- از خريد نان هاى پرسبوس پرهيز كنيد. نان هاى سبوس دار اگر چه به علت دارا بودن فيبر در پيشگيرى از سرطان روده بزرگ، كاهش جذب قند و چربى و جلوگيرى از يبوست نقش دارند، ولى مانع جذب آهن مى شوند و نبايد در مصرف آنها زياده روى شود.
علائم کم خونی فقر آهن
خستگي و ضعف ،رنگ پريدگي، به خصوص در دستها و سطح داخلي پلكها علايم با شيوع كمتر عبارتند از: التهاب زبان ،غش ،حالت تنگي نفس ،تند شدن ضربان قلب ،احساس ناراحتي در شكم ،علاقه شديد به خوردن يخ، رنگ، يا خاك ،استعداد ابتلا به عفونت، بي اشتهايي، موارد کم خوني فقرآهن شديد با تنگي نفس و طپش قلب و ورم قوزک پا همراه است.
پيشگيري و کنترل کم خوني فقر آهن:
بطور کلي چهار روش اساسي پيشگيري از کم خوني فقر آهن عبارتند از:
1- آهن ياري:
آهن ياري عبارتست از توزيع قرص آهن بين گروههاي آسيب پذير و در معرض خطر کم خوني فقر آهن ( مانند زنان باردار، کودکان زير 5 سال ، کودکان سنين مدرسه و دختران نوجوان.)
در برخي از کشورها آهن ياري يعني توزيع قرص آهن به کودکان مدرسه اي و دختران نوجوان در زمره اقدامات پيشگيري از کم خوني فقر آهن دارد. در اين روش ، قرص توسط معلمين مدارس بين دانش آموزان توزيع مي شود.
2- آموزش تغذيه و ايجاد تنوع غذائي:
در برنامه غذائي روزانه دو نوع آهن " هم" ( Hame) و "غير هم " ( Non Hame) وجود دارد. آهن " هم" در گوشت قرمز ، مرغ ، ماهي و جگر وجود دارد. آهن " غير هم" در غذاهاي گياهي مانند غلات ، حبوبات، سبزيجات، مغزها ( پسته، بادام ، گردو، و فندق ) وانواع خشکبار ( برگه هلو، زردآلو،انجير ، کشمش و خرما)وجود دارد. آهن غذاهاي حيواني از قابليت جذب بالايي برخوردار است و به ميزان 20 تا 30 درصد جذب مي شود. در حاليکه آهن غذاهاي گياهي به ميزان 3 تا 8 درصد جذب مي شود و جذب آن بستگي به وجود عوامل کاهش دهنده و افزايش دهنده جذب آهن دارد.آهن موجود در زرده تخم مرغ نيز از قابليت جذب کمي برخوردار است.گوشت قرمز، مرغ و ماهي افزايش دهنده جذب آهن هستند. اين مواد غذائي ارزش دوگانه دارند. از يک سو داراي آهن " هم" مي باشند و از سوي ديگر موجب افزايش جذب آهن " غير هم" که در منابع گياهي موجود است مي شوند. يعني اگر حتي مقدار کمي گوشت در غذا وجود داشته باشد آهن موجود در آن موجب افزايش جذب آهن غير هم از مواد گياهي مي شود. اسيد اسکوربيک ( ويتامين C) که در سبزي ها و ميوه هاي تازه و خام وجود دارد يکي ديگر از افزايش دهنده هاي جذب آهن مي باشد. از طريق مصرف مقداري سبزي خوردن ، پياز و يا انواع سالاد همراه با آب ليمو يا آب نارنج تازه جذب آهن غذاهاي گياهي افزايش مي يابد. البته خطر ابتلاء به آلودگي هاي انگلي به علت مصرف سبزي خام آلوده را نبايد از نظر دور داشت. به اين دليل شستشوي صحيح و ضدعفوني سبزيجاتي که بطور خام مصرف مي شوند نبايد فراموش شود.
يکي از مهمترين اقدامات براي پيشگيري از کم خوني فقرآهن آموزش تغذيه به منظور ايجاد تعادل و تنوع در برنامه غذائي روزانه است. اساس آموزش تغذيه براي پيشگيري از کم خوني فقر آهن بر اين اصل استوار است که در وعده هاي غذائي افزايش دهنده هاي جذب آهن و هم چنين آهن " هم " مصرف شود و يا اينکه از مصرف کاهش دهنده هاي جذب آهن مانند چاي همراه با غذا و يا بلافاصله پس از خودداري شود. روش ديگر ، استفاده از جوانه غلات و حبوبات است که موجب افزايش آهن قابل جذب در مواد غذايي مي شود. وقتي غلات جوانه مي زنند ويتامين C در آنها افزايش مي يابد و ميزان تانن ها و اسيد فتيک کم مي شود.مثلا جوانه زدن بعضي از غلات و حبوبات مثل ماش و عدس به مدت 24 تا 48 ساعت مي تواند آهن قابل جذب راتقريبا به دو برابر افزايش دهد.
بطور کلي کودکان سنين مدرسه و نوجوانان بايد براي پيشگيري از کم خوني فقر آهن به توصيه هاي ذيل عمل کنند:
- در برنامه غذائي روزانه از مواد غذائي حاوي آهن مثل انواع گوشت ها ( گوشت قرمز ، مرغ، ماهي) جگر، حبوبات ( مثل عدس، لوبيا) و سبزي هاي سبز تيره ( اسفناج، جعفري،....) بيشتر استفاده کنند.
- همراه با غذا ، سبزي هاي تازه و سالاد ( گوجه فرنگي، فلفل دلمه اي ، کلم ، گل کلم و ....) مصرف نمايند.
- در ميان وعده ها بجاي استفاده از تنقلات غذائي کم ارزش ( پفک نمکي، چيپس، شکلات و نوشابه و... )از انواع خشکبار ( برگه هلو، آلو، زردآلو، توت خشک، انجير خشک، کشمش، خرما) و انواع مغزها ( گردو، بادام ، فندق، پسته) استفاده نمايند. از نشيدن چاي ، قهوه و دم کرده هاي گياهي يکساعت قبل و يک تا دو ساعت پس از صرف غذا خودداري نمايند.
- اگر خيلي زود خسته مي شوند و يا قدرت تمرکز و يادگيري آنها کم شده است ممکن است دچار کمبود آهن باشند در اين مورد بايد به پزشک مراجعه نمايند تا در صورت وجود کمبود آهن که با اندازه گيري ميزان فريتين سرم ( شاخص ذخيره آهن بدن ) تعيين مي شود درمان شوند.
- براي کاهش عوارض جانبي ناشي از مصرف قرص آهن توصيه مي شود که قرص آهن را پس از غذا ميل نمايند.
- يکي از علائم بروز کم خوني در دختران نوجواني که عادت ماهيانه آنها شروع شده است و خونريزي دارند رنگ پوست سبزه مايل به زرد است.
3- کنترل بيماريهاي عفوني و انگلي
ابتلا به بيماريهاي عفوني موجب کاهش اشتها شده و در نتيجه دريافت مواد مغذي از جمله آهن کاهش مي يابدو از سوي ديگر ، بيماريهاي عفوني در جذب و استفاده بدن از مواد مغذي اختلال ايجاد مي کند و درمان به موقع و مناسب مي تواند دوره عفونت و شدت آن را کاهش دهد. رعايت اصول بهداشت فردط از جمله شستن کامل دستها با آب و صابون قبل از تهيه و مصرف غذا و پس از اجابت مزاج به منظور جلوگيري از ابتلا به آلودگي هاي انگلي از ديگر اقداماتي است که در آموزش دانش آموزان بايد مورد تاکيد قرار گيرد.
4- غني سازي مواد غذائي:
غني سازي مواد غذائي با آهن يکي از روش هاي عمده و موثر براي کاهش کمبود آهن و کم خوني فقر آهن در جامعه مي باشد. در اين روش آهن را به مقدار معيني به مواد غذائي اصلي که غذاي عمده مردم است و هر روز مصرف مي شود اضافه مي کنند. نان يکي از مواد غذائي است که کشورها از ساليان پيش اقدام به غني سازي آن با آهن و ساير املاح و ويتامين ها نموده اند. برخي از کشورها مواد غذائي ديگري مانند بيسکويت، کيک، کلوچه و ساير مواد غذائي که توسط کودکان و دانش آموزان مصرف مي شود را نيز با آهن و مواد مغذي ديگر غني کرده اند و در برنامه غذائي تغذيه مدارس از آن استفاده مي کنند. مطالعات انجام شده در کشورهايي که برنامه غني سازي را اجرا کرده اند حاکي از کاهش شيوع قابل ملاحظه کم خوني فقر آهن مي باشد. در کشور ما ، غني سازي آرد با آهن و اسيد فوليک در استان بوشهر از سال 1380 به مورد اجرا گذاشته شده است و در طي ساليان بعد ، بتدريج در ساير استانها نيز انجام خواهد شد.
درمان کم خوني فقر آهن:
مهمترين قسمت درمان كمخوني فقر آهن تصحيح يا رفع علت زمينهساز است. در اين صورت فقر آهن را ميتوان به خوبي با مكمل آهن درمان كرد. از عوامل خطر عفونت اجتناب كنيد.داروهاي مورد نياز براي درمان عبارتند از: مكمل آهن: آهن را وقتي معده خالي است ميل كنيد (حداقل نيم ساعت قبل از غذا) تا جذب آن بهتر باشد. اگر معدهتان را به هم ميريزيد، ميتوانيد با مقدار غذاي كمي آن را ميل كنيد (البته به غير از شير). اگر داروهاي ديگري مصرف ميكنيد، بعد از خودرن آهن حداقل 2ساعت صبر كنيد و سپس آن داروها را مصرف نماييد. به خصوص داروهاي ضداسيد و تتراسيكلينها در جذب آهن اختلال ايجاد ميكنند. مكملهاي آهن ميتوانند اجابت مزاج را سياه رنگ كنند، يا باعث اسهال يا يبوست شوند. مكملهاي آهن را تا 3-2 ماه پس از طبيعي شدن آزمايش خون ادامه دهيد. مصرف آهن به مقدار زياد خطرناك است. يك شيشه قرص آهن ميتواند يك كودك را مسموم كند. مكملهاي آهن را دور از دسترس كودكان قرار دهيد.
فرید عیلامی دبیر حرفه وفن
